ปัจจัยความคลาดเคลื่อนในการงานระดับ (Leveling Errors)
ปัจจัยความคลาดเคลื่อนในการงานระดับ (Leveling Errors)
ในการสำรวจเพื่อการก่อสร้างหรือทำแผนที่ "งานระดับ" ถือเป็นหัวใจสำคัญที่ต้องอาศัยความละเอียดสูง อย่างไรก็ตาม ในทางปฏิบัติมักมีปัจจัยต่างๆ ที่ทำให้ค่าความสูงที่วัดได้คลาดเคลื่อนไปจากความเป็นจริง ซึ่งเราสามารถแบ่งสาเหตุหลักออกเป็น 3 ด้าน ดังนี้
1. ความคลาดเคลื่อนจากเครื่องมือ (Instrumental Errors)
เป็นความผิดพลาดที่เกิดจากสภาพตัวอุปกรณ์เอง ซึ่งมักเกิดจากการใช้งานมานานหรือการเก็บรักษาที่ไม่ถูกต้อง
- ความคลาดเคลื่อนของแนวเล็ง (Collimation Error) : เป็นกรณีที่เส้นเล็งของกล้องไม่ขนานกับแนวระดับน้ำฟองกลมอย่างแท้จริง ทำให้เมื่อส่องไปที่ระยะไกล ค่าที่อ่านได้จะเบี่ยงเบนขึ้นหรือลงเป็นมุมคงที่
- ลูกน้ำฟองกลมเสียศูนย์ : หากชุดลูกน้ำปรับมาไม่ดี แม้เราจะปรับให้ลูกน้ำอยู่ตรงกลาง แต่เครื่องมืออาจไม่ได้อยู่ในระนาบระดับที่แท้จริง
- ความไม่สมบูรณ์ของไม้สต๊าฟ : เช่น ขีดส่วนแบ่งระยะไม่ละเอียดพอ ฐานไม้สึกหรอจากการใช้งานหนัก หรือข้อต่อของไม้สต๊าฟแบบชัก (Telescopic Staff) ล็อกไม่แน่นทำให้ระยะยืดคลาดเคลื่อน
2. ความคลาดเคลื่อนจากตัวบุคคล (Personal Errors)
เกิดจากพฤติกรรมหรือทักษะของผู้ปฏิบัติงาน ซึ่งเป็นปัจจัยที่ป้องกันได้ด้วยความระมัดระวัง
- การปรับแก้พารัลแลกซ์ (Parallax) ไม่สมบูรณ์ : หากปรับโฟกัสภาพและเส้นใยไม่ชัดเจนเพียงพอ เมื่อผู้ส่องขยับสายตาเพียงเล็กน้อย ตำแหน่งเส้นใยบนไม้สต๊าฟจะขยับตาม ทำให้การอ่านค่าไม่นิ่ง
- การถือไม้สต๊าฟไม่ตั้งตรง : นี่คือสาเหตุที่พบบ่อยที่สุด หากไม้สต๊าฟเอียงไม่ว่าจะไปข้างหน้าหรือข้างหลัง ค่าที่อ่านได้จะ "มากกว่า" ค่าจริงเสมอ (เนื่องจากกลายเป็นเส้นทแยงมุม)
- ความผิดพลาดในการอ่านและบันทึก : เช่น การอ่านเลข 6 เป็นเลข 9 หรือการจดบันทึกตัวเลขสลับหลักกันในสมุดสนาม
3. ความคลาดเคลื่อนจากสภาวะธรรมชาติ (Natural Errors)
ปัจจัยภายนอกที่เกิดจากสภาพแวดล้อม ณ ขณะปฏิบัติงาน
- การหักเหของแสง (Refraction) และความโค้งโลก (Earth Curvature): แนวเล็งของกล้องไม่ได้เป็นเส้นตรงตามอุดมคติ แต่จะโค้งตามสภาพชั้นบรรยากาศและความโค้งของผิวโลก โดยเฉพาะการส่องระยะไกลเกิน 100 เมตรขึ้นไป
- การเปลี่ยนแปลงอุณหภูมิ : แสงแดดที่แผดเผาอาจทำให้ขาตั้งกล้องขยายตัวไม่เท่ากัน หรือเกิดอาการ "ภาพเต้น" (Shimmering) เหนือพื้นผิวถนน ทำให้การอ่านค่าทำได้ยาก
- การทรุดตัวของจุดตั้ง (Settlement) : หากตั้งกล้องหรือวางไม้สต๊าฟบนพื้นดินที่นิ่มเกินไป น้ำหนักของอุปกรณ์อาจทำให้มันค่อยๆ จมลงระหว่างการอ่านค่า ส่งผลให้ระดับความสูงผิดเพี้ยนไป
แนวทางปฏิบัติเพื่อลดความคลาดเคลื่อน
เพื่อให้งานระดับมีความแม่นยำสูงสุด ควรยึดหลักการดังนี้
- Balance Sights : พยายามตั้งกล้องให้อยู่กึ่งกลางระหว่างจุด Backsight และ Foresight เสมอ เพื่อให้ระยะทางทั้งสองฝั่งเท่ากัน ซึ่งจะช่วยหักล้างความคลาดเคลื่อนจากแนวเล็ง (Collimation Error) และความโค้งโลกได้โดยอัตโนมัติ
- Wave the Staff : ให้คนถือไม้สต๊าฟ "โยกไม้" ไปข้างหน้าและข้างหลังช้าๆ เพื่อให้ผู้ส่องกล้องหาจุดที่ค่าต่ำสุด ซึ่งจะเป็นจุดที่ไม้ตั้งตรงที่สุด
- Check-Close : ควรทำการวัดระดับแบบไป-กลับ (Double Leveling) เพื่อตรวจสอบความผิดพลาดในการปิดวงรอบ (Closing Error)
